Chỉ số Canxi và Phospho trong máu trẻ em bất thường có nguy hiểm không?

1. Canxi và Phospho máu ở trẻ em bao nhiêu là bình thường?

Canxi trong máu tồn tại dưới hai dạng chính: Canxi gắn với protein, chủ yếu là Albumin, và Canxi ion hóa (Ca²⁺).

Canxi ion hóa là dạng có hoạt tính sinh học trực tiếp.

Các khoảng tham khảo thường gặp:

Lưu ý: Đây là các khoảng tham khảo minh họa. Giá trị bình thường thay đổi theo tuổi, đặc biệt ở trẻ sơ sinh, giai đoạn dậy thì và giữa các phòng xét nghiệm.

Phospho máu ở trẻ nhỏ thường cao hơn người lớn do nhu cầu phát triển xương.

2. Vì sao Canxi máu ở trẻ em giảm?

Hạ Canxi máu có thể gặp trong nhiều tình trạng:

• Thiếu vitamin D: Làm giảm khả năng hấp thu Canxi từ ruột.

• Suy tuyến cận giáp: Giảm tiết hormone PTH, ảnh hưởng đến điều hòa Canxi.

• Thiếu Magie: Có thể gây rối loạn hoạt động của PTH.

• Bệnh thận: Có thể làm giảm khả năng hoạt hóa vitamin D và gây rối loạn chuyển hóa khoáng chất.

• Một số bệnh lý cấp tính: Có thể gây giảm Canxi ion hóa.

Trẻ hạ Canxi máu có thể biểu hiện:

• Tê quanh miệng hoặc đầu chi.

• Co rút cơ, co thắt bàn tay hoặc bàn chân.

• Run giật cơ.

• Co giật khi hạ Canxi nặng.

• Rối loạn nhịp tim trong một số trường hợp.

Hạ Canxi máu nặng có thể gây co giật và cần được cấp cứu.

Tuy nhiên, Canxi toàn phần thấp chưa chắc Canxi ion hóa cũng thấp. Khi Albumin máu giảm, Canxi toàn phần có thể giảm dù Canxi ion hóa vẫn bình thường.

Trong trường hợp cần đánh giá chính xác, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm Canxi ion hóa.

3. Vì sao Canxi máu ở trẻ em tăng?

Tăng Canxi máu ít gặp hơn hạ Canxi nhưng cũng có thể nguy hiểm.

Một số nguyên nhân gồm:

Dùng vitamin D hoặc Canxi quá mức: Đặc biệt khi trẻ được bổ sung nhiều chế phẩm cùng lúc.

Cường tuyến cận giáp: Làm tăng huy động Canxi từ xương và tăng Canxi máu.

Một số bệnh lý di truyền hoặc chuyển hóa: Ảnh hưởng đến quá trình điều hòa Canxi.

Một số bệnh lý khác: Có thể làm tăng Canxi máu thông qua nhiều cơ chế.

Trẻ tăng Canxi có thể xuất hiện:

• Chán ăn, buồn nôn.

• Táo bón.

• Khát nhiều, tiểu nhiều.

• Mệt mỏi, yếu cơ.

• Rối loạn tri giác khi tăng Canxi nặng.

Không nên tự ý cho trẻ uống Canxi hoặc vitamin D liều cao kéo dài nếu không có chỉ định phù hợp.

4. Phospho máu ở trẻ em tăng hoặc giảm có nguy hiểm không?

Phospho là khoáng chất quan trọng trong cấu tạo xương, răng và quá trình tạo năng lượng của tế bào.

Phospho máu tăng

Có thể gặp trong:

• Suy giảm chức năng thận.

• Suy tuyến cận giáp.

• Tổn thương tế bào hoặc một số rối loạn chuyển hóa.

• Một số tình trạng nhận quá nhiều Phospho.

Đặc biệt, khi chức năng thận suy giảm, cơ thể có thể giảm khả năng đào thải Phospho, khiến Phospho tích tụ trong máu.

Phospho máu giảm

Có thể gặp trong:

• Thiếu vitamin D.

• Suy dinh dưỡng hoặc hấp thu kém.

• Mất Phospho qua thận.

• Một số rối loạn chuyển hóa hoặc tình trạng tái nuôi dưỡng.

Hạ Phospho nặng có thể gây yếu cơ, rối loạn chức năng hô hấp và những biến chứng khác.

Phospho tăng hoặc giảm cần được đánh giá theo tuổi, không áp dụng giới hạn của người lớn cho trẻ nhỏ.

5. Canxi, Phospho, vitamin D và tuyến cận giáp liên quan với nhau như thế nào?

Cơ thể điều hòa Canxi và Phospho thông qua sự phối hợp của:

• Vitamin D: Giúp ruột hấp thu Canxi và Phospho.

• Hormone PTH: Điều hòa Canxi máu và tăng thải Phospho qua thận.

• Thận: Hoạt hóa vitamin D, điều chỉnh bài tiết Canxi và Phospho.

• Xương: Là nơi dự trữ phần lớn Canxi và Phospho của cơ thể.

Ví dụ:

Khi trẻ thiếu vitamin D, khả năng hấp thu Canxi giảm. Cơ thể có thể tăng tiết PTH để duy trì Canxi máu, đồng thời làm tăng thải Phospho qua thận.

Vì vậy, trẻ thiếu vitamin D vẫn có thể có Canxi máu bình thường, nhưng Phospho giảm hoặc PTH tăng.

Đây cũng là lý do bác sĩ không thể chẩn đoán thiếu vitamin D chỉ dựa vào Canxi máu.

6. Bệnh thận có làm thay đổi Canxi và Phospho không?

Có. Đặc biệt ở trẻ mắc bệnh thận mạn.

Khi chức năng thận suy giảm kéo dài:

• Thận giảm khả năng đào thải Phospho.

• Khả năng tạo vitamin D dạng hoạt động có thể giảm.

• Cơ thể có thể giảm hấp thu Canxi.

• PTH có thể tăng thứ phát.

Những thay đổi này có thể gây rối loạn khoáng chất và xương liên quan bệnh thận mạn (CKD-MBD), ảnh hưởng đến sự phát triển xương và chiều cao của trẻ.

Tuy nhiên, ở giai đoạn sớm, Canxi và Phospho máu vẫn có thể bình thường.

Bác sĩ có thể cần kiểm tra thêm Creatinine, eGFR, PTH, vitamin D và Phosphatase kiềm (ALP) tùy tình trạng bệnh.

7. Khi nào trẻ có Canxi hoặc Phospho bất thường cần đi khám?

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám khi:

• Canxi hoặc Phospho tăng, giảm rõ hoặc kéo dài.

• Trẻ chậm tăng trưởng, đau xương hoặc có dấu hiệu còi xương.

• Trẻ bị bệnh thận.

• Trẻ đang sử dụng Canxi hoặc vitamin D liều cao.

• Trẻ có biểu hiện yếu cơ, co rút cơ hoặc tiểu nhiều bất thường.

Cần đưa trẻ đi cấp cứu nếu xuất hiện co giật, co thắt cơ nặng, khó thở, ngất, rối loạn nhịp tim hoặc lơ mơ.

Không nên tự ý điều chỉnh Canxi, Phospho hay vitamin D khi chưa xác định nguyên nhân.

Lời khuyên của bác sĩ: Canxi và Phospho máu ở trẻ em bất thường có đáng lo không?

Cha mẹ hãy nhớ:

CANXI: Quan trọng đối với xương, cơ, thần kinh và hoạt động của tim.

PHOSPHO: Tham gia phát triển xương và chuyển hóa năng lượng.

CANXI MÁU THẤP: Không phải lúc nào cũng do chế độ ăn thiếu Canxi.

PHOSPHO Ở TRẺ NHỎ: Thường cao hơn người lớn do nhu cầu phát triển xương.

VITAMIN D – PTH – THẬN: Phối hợp điều hòa Canxi và Phospho.

BỆNH THẬN MẠN: Có thể gây rối loạn chuyển hóa khoáng chất và ảnh hưởng đến sự phát triển xương.

KHÔNG TỰ Ý BỔ SUNG CANXI HOẶC VITAMIN D LIỀU CAO KHI CHƯA CÓ CHỈ ĐỊNH.

Khi Canxi hoặc Phospho bất thường, bác sĩ cần đánh giá kết hợp độ tuổi, tình trạng dinh dưỡng, chức năng thận và những xét nghiệm liên quan để xác định nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp.

BS CKII Trịnh Đình Thế Nguyên
Chuyên khoa Nhi & Dinh dưỡng
bsnguyennhikhoa